*****************************

*************************************

*************************************

*************************************

*************************************

*******************************

раздаточные материалы

Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау, біліктілігін арттыру және мемлекеттік тілді оқыту Орталығы

Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және

біліктілігін арттыру курстарынан өту үшін

САУАЛНАМА-ӨТІНІМ

Курс/семинар атауы ___________________________________________________________

Жоспар-кесте бойынша оқу мерзімі ______________________________________________

Оқуға жіберілетін үміткердің аты-жөні, толығымен, баспа әріптермен, жеке куәлігі бойынша

Тегі

Аты

Әкесінің аты

2. Туған күні, айы, жылы _______________________________________________________

3. Атқарушы билік органы

__________________________________________________________________________

4. Лауазымы _________________________________________________________________

5. Әкімдік, басқарма (департамент), бөлім

_____________________________________________________________________________

(әкімдіктің, басқарманың (департаменттің), бөлімнің толық атауы)

6. Санаты ____________________________________________________________________

7. Мемлекеттік қызмет өтілі_____________________________________________________

8. Осы лауазымдағы еңбек өтілі__________________________________________________

9. Негізгі функционалдық міндеттері______________________________________________

__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

10. Лауазымға тағайындалған күні, бұйрық №______________________________________

11. Біліктілікті арттырудан соңғы өткен күні_______________________________________

12. Мемлекеттік органның пошта адресі___________________________________________

13. Оқуға жіберілетін үміткердің қызметтік телефонының №_________________________

14. Кадр қызметі телефонының №________________________________________________

15. Оқуға жіберілетін үміткердің электрондық пошта адресі__________________________

М.О.

__________________________________________

(мемлекеттік орган кадр қызметінің жетекшісінің қолы)

 

 

 

Қазақ тілі- көне тіл

Қазақ тілі- қыпшақ тілдер тобындағы ең бай, көркем тіл. Қазақ тілі – түркі тілдер тобына жататын көне тілдердің бірі. Қазақ тілі түркі тілінің “Қыпшақ- ноғайлы тілдері”деп аталатын тобына жатады.

Қазақ халқы өзінің сан ғасырлық тарихы бюойында басқа түркі халықтарымен қонысы, саяси- шаруашылық жағдайы жағынан да тығыз байланыста болып келгені сияқты, оның тілі де сол халықтардың тілімен өте жақын қарым- қатынаста болды.

Бұл жағдайлар көне заманнан басталатын жазу түрлерінің, жазба нұсқалардың түркі халықтарының юбарлығына да ортақтығын, оларды қалыптастыруға, дамытуға біздің бабаларымыздың да үлестерін қосқандығын байқатады.Қазаққ хөалқының жазу тарихының, жазба нұсқалары тарихының бір кезеңі көне заман белгісі ретінде танылады.

Осыған орай қазақ тілі туыстық сипаты жағыгнан, ұқсаастық белгілері жағынан түркі иілдері тобына жатады.Типололгиялық белгілері жағынан басқа тұркі тілдері сияқыт қазақ тілі де жалғамалы (аглютинативті) тіл деп есептеледі.

Түркі тілдер тобына енетін тілдер:

1. Қазақ 7.Чуваш 13. Хакас

2. Әзірбайжан 8. Қарақалпақ 14. Алтай

3. Қырғыз 9. Түрік 15. Құмық

4. Өзбек 10. Башқұрт 16. Қарашай- балкар

5. Татар 11. Якут (Саха)17. Гагауз

6. Түрікмен 12. Тува 18. Ұйғыр.

Осы тілдердің ішінде бір-біріне жақын көне қыпшақ- ноғайлы тілдері тобындағылар:

1. Қазақ. 2. Ноғай. 3. Қарақалпақ. 4. Қарашай-балкар. 5. Қырғыз. 6. Татар. 7. Башқұрт.

8. Құмық.Түркі тілдерінің туыстығы олардың лексикалық мағынасынан, дыбыстық жүйесінін, грамматикалық құрылысынан нақты байқалады.Сонымен қатар түркі тілдерінің әрқайсысына тән фонетикалық, лексиаклық, грамматикалық өзгешеліктер де болады.Оларды қазақ тілін басқа туыстас тілдермен салыстыра байқауға болады.

1. Басқа түркі тілдерінде б, ғ, г дыбыстары келетін орындарда қазақ тілінде у, к, қ дыбыстары қолданылады. Мысалы: аба- ауа, тағ- тау, гелді- келді, гырмызы- қырмызы.

2. Басқа түркі тілдерінде ш дыбысы келетін сөздерде қазақ тілінде с дыбысы қолданылады. Мысалы: баш- бас, таш- тас т.б.

3. Басқа түркі тілдерінде сөз басында и дыбысы келетін сһөздерде қазақ тілінде ж дыбысы айтылады. Мысалы: иаш- жас, иол- жол, иаз- жаз, иыл- жыл.

4.Кейбір түркі тілдерінде –лар қосымшасы дыбыс ұүндестігіне сай өзгермесе, қазақ тілінде өзгереді.Мысалы: маллар- малдар, атлар- аттар т.б.

5.Басқа тілдерде сұрау есімдігінде н дыбысы қолданылса, қазақ тілінде й қолданылады.

Мысалы:қандай? қайда ?

6. Кейбір түркі тілдерінде дауысты дыбыстардың созыңқы түрі болдса, қазақ тілінде ол жоқ.

 

Тілдер

Сөздер

Қазақ

Көл, жұлдыз, төрт, мен, тас, қолдар

Ноғай

Көл, юлдыз, дөрт, мен, тас, коллар

Қарақалпақ

Көл, жулдыз, төрт, мен, тас, қоллар

Қырғыз

Көл, жылдыз, төрт, мен, таш, колдар

Татар

Кул, йолдыз, дүрт, мин, таш, куллар

Башқұрт

Кул, йондуз, дурт, мин, таш, құлдар

Өзбек

Көл, юлдыз, турт, мен, таш, қуллар

Ұйғыр

Көл, юлдыз, төрт, мән, таш, қалдар

Әзірбайжан

Көл, улдуз, дөрт, мән, даш, галлар.

 

Көне түркі жазбалары.

Қазақ тілінің негізі болған көне түркі жазба нұсқаларын бірнеше кезеңге бөліп қарауға болады:

1. Көне түркі және Орхон- Енисей- Талас кезеңі. Бұл кезеңнің әдеби тілін көрсететін материалдар – УІ-УІІІ ғасырлар арасында жазылған руникалық жазба ескерткіштер.Оларға Күлтегін, Тоныкөк,Біл Қаған, Мойыншорға арналып қойылған ескерткіштердегі жазбалар жатады.

2. Араб басқыншылығынан кейінгі кездегі Қараханид кезеңі.

Бұл кезеңнің тілдік ерекшеліктерін сипаттайтын материалдарға Жүсіп Баласағұнның “Құдатғу білік” (“Құтты білік”) атты поэмасы, Махмүд Қашқаридың “Диуани лұғат-ат түрік”(“Түркі сөздерінің жинағы”) атты лингвистикалық еңбегі, Қожа Ахмет Йасауидің “Диуани хикматы”(Даналық кітабы”) шығармасы, Ахмет Йүгінекидің “Һибат- уль- хаканк” (“Ақиқат сыйы”) атты еңбектері жатады.

3. Монғол шапқыншылығынан кейінгі орта ғасырлық кезең.

Бұл кезеңдегі тілдік ерекшгеліктерді көрсететін м атериалдарға Хорезмидің “Мұхаббатнама”, Құтбаның “Хұсрау- Шырын”,Сайф- Сараидың “Гүлистан – бит- түрки” (“Түркі тіліндегі Гүлістан”), Рабғузидың “Қисса – сүл- әнбия” еңбектері, қыпшық жазбаларының бірі – “Кодек куманикус” сөздігі жатады. Бұл кезең уақыты жағынан ХІІІ-ХУ ғасырларды қамтиды.

( С.Исаев Қазақ әдеби тілінің тарихи” кітабынан.)

Тіл- ұлттық белгі, халықтық мұра, дүниетаным құралы.

Қазақстан Республикасының “Тілдер туралы” Заңында : “ Тіл- ұлттың ұлы аса игілігі, оның өзіне тән ажырағысыз белгісі, ұлттық мәдениеттің гүлденуі мен адамдардың тарихи қалыптасқан қауымдастығы ретінде ұлттың өзінің болашағы- тілдің дамуына, оның қоғамдық қызқметінің кеңеюіне тығыз байланысты” делінген.

Тілдің көмегімен өнер- білімді, ғылымды игереміз, өткен- кеткенімізді саралап, сабақ аламыз. Тіл арқылы рухани байлығымызды меңгереміз.Өзіміз танып қана қоймай, сол асыл қазыналарымызды әлемге танытамыз. Әлемді танимыз, сондықтан адам баласының байлығының біріә- сөз өнері.”Өнер алды – қызыл тіл”деген аталы сөздің астында қаншама сыр бар?

Әрбір елдің қатты күші, байлық- бақыты экономикалық даму деңгейімен ғана емес, сонымен біңге мәдени, рухани өресімен айқындалады.Ал мәдени өре, рухани талғам деген халықтың ақыл- ойының көрінісі- тілге тікелей тәуелді. Халықтың сақталуы тіліне байланысты. Тіл- халықтың жаны, сәні, тұтастай кескін- келбеті, болмысы. Адамды мұратқа жеткізетін ана тілі мен ата дәстүрі. Біздің осындай халықтық қасиетті мұрамыз- ана тіліміз, қазақ тілі.

Қазақ тілі дүние жүзіндегі ең бай, оралымды да бейнелі тілдердің бірі. Ол- өнеркәсіп пен техниканың, ғылым мен мәдениеттің және қоғамдық саяси өмірдің барлық слшасын қамтып көрсететін лексикалық байлығымен, қалыптасқан жазу жүйесімен, срналанған стильдік нормаларымен танылған көркем тіл.

Ұлы Абай: Өткірдің жүзі, кестенің бізі

Өрнегін сендей сала алмас,- деп таңырқап, тағзым еткен тіл.

Сөз мәдениетінің орны.

Өмір, тіршілік адамдардың бір- бірімен қарым- қатынас жасауын қажет етеді.Олардың түсінісудегі негізгі құралы- тіл. Әр адам дұрыс сөйлей білуі, сөйлесу мәдениетін меңгеріп, оны өз боййныда қалыптастыра білуі тиіс.

Қарым- қатынас адамдардың отбасымен, өскен, араласқан ортысымен, елімен, жерімен, дәстүрі, мәдениет қазынасымен етене әрі жанды байланысы.

Қарым- қатынасата адамдардың жан дүниесі, өмір тіршілігіндегі бейнесі көрінеді.

Әдеп- сөйлесудегі, пікірлесудегі мәдениет тірегі.

Мәдениет- адамдардың рухани және материалдық, білімдарлық пен сезімталдық қасиеттер аңғарылатын белгілерінің жиынтығы.

Мәдениеттің туы- тіл, ол адамзаттың мұратымен астасып, сол ұлтпен бірге пайда болып, дамып отырады. Өз тарихын, ұлттық дәстүрін, туған жерін, тілін қадірлей білген адам ғана мәдениетті болады.

Сөз мәдениеті- сөзді орынды қолданып, қиюластырып, үндестіріп айта білу, емле мен тыныс белгілері ережелерін дұрыс сақтау, тілдің ғасырлар бойы сақталып келген көркемдігі мен тарихын, әсемдігін сақтай білу.

Мәдениет мәйегі.

Адамның жан дүниесін тануға деген құлшыныс, ой- сезіміне деген құлықтылық, жүрек түкпіріндегі мұң- сырына ортақтасауға деген бейімділік, қарттықты құрметтейтін, жастықты үкілейтін, қайрымдылықты қастерлейтін игі дәстүр, балаға мейірім, атаға қамқорлық, ағаға ізет, ініге ілтипатты кие тұту -рухани өміршеңдік, әдептіліктің, мәдениеттің басты көрінісі.

Жан баласын жатсынбайтын, өзгелерге түсініспен қарайтын, болмысынан турашыл, адал, жомарт, батыр, қайсар, өжет, өр қасиеті – қазақ мәдениетінің мәйегі.

Тіл табыса білу- өнер. Ауызекі сөйлеу және тыңдау мәдениеті.

Сөз мәдениеті ауызекі тіл мәдениеті және жазба тіл мәдениеті болып бөлінеді.

® Ауызекі сөйлеу мәдениеті

Сөз мәдениеті

® Жазба тіл мәдениеті

Ауызекі сөйлеу мәдениетінің де, жазба тілдің де бастау негізі- белгілі бір ұлттың ұлттық дағды- дәстүрімен сабақтасқан жалпы халықтық тіл.

Ауызекі сөйлеу тілі – бетпре- бет көріп отырған екі не одан да көп дамдардың өзара пікір алуысуы, түсінісуі.Сөйлесу кезінде жеке адам өзінің мінез- құлқын, бүкіл адамдық болмысын көрсетеді, сондықтан да сөйлеу, сөйлесе білу өнер, мәдениеттілік белгісі.

Пікір алысу, түсінісу сөз арқылы ғана жүзеге аспайды, бет- ауыз, қас- қабақ, қол қимылдары да қатысып отырады.Сөйлеуші айтайын деген ойына өз көзқарасын білдіру үшін, тыңдаушының назарын аудару мақсатында дауыс ырғағын құбылта сөйлейді.сөздердің айтылу заңдылықтары сақталуы тиіс, бірақ адам жергілікті тіл ерекшелігіне сай халықтық нұсқаны қолдана сөйлейді.

Бұл айтқандардан ауызекі сөйлеу тілінің мынадай стильдік ерекшеліктері бар екендігі анықталды:

Қолдану аясы таныс кісілермен еркін әңгіме кезінде қолданылады.

Сөйлеу мақсаты- қарым- қатынас жасау.

Өзіндік стильдік ерекшелігі:еркін, даярлықсыз өткізілуі, сөздер мен сөз тіркестерін еркін қолдануы, айтушының көзқарасы қолданған сөздерінен анық көрінуі.

Тідік құралдары: қарапайым сөздер, көңіл күйін білдіретін сөздар, сұраулы, лепті сөйлемдер, диалог, қыстырма, қаратпа сөздер.

Әңгімелескенде, сөйлескенде, пікір айтқанда сөздің де, мінездің де сыпайы болғаны дұрыс,сөйлеушінің сөзін бұзып, қарсылық білдіру ыңғайсыздыққа соқтырады.

Ең негізгі нәрсе- сөздің айтылу заңдылықтарын, сөзді орынды қолдануды сақтау, сөздік қордың мол болып, сөзді іріктей қолдана білу.

Адам тыңдау, сөйлеу, жазу мәдениетін меңгерсе, ойын жүйелі жеткізе алады. Ауызекі сөйлесуде тыңдау, сөйлеу мәдениеті басты орын алады, бұларды қалыптастыру – мәдениеттілік белгісі.

Тыңдай білу әдебі.

Тыңдай білуде мыналарды басты назқарда ұстау керек:

Кісімен сөйлескенде оның жүзіне сыпайылықпен назар сап, айтайын деген ойын сабырмен тыңдап, асықпай, сөзінің аяғын күткен дұрыс.

Сөйлесіп тұрғанда мән бермеу, теріс айналу, сағатқа қарау, шыдамсыздану әдепсіздікке жатады.

Өзгелердің сөзіне рұқсатсыз араласпау керек.Қажет болғанда, “ғапу етіңіз, сөзіңізді бөлемін” деп барып, айту керек.

Келіспейтін жағдайда шыдамдылықпен тыңдап, пікіріңді орнықты, дәлелмен сабырлы жеткізе білу керек.

Тыңдау екі түрлі болады :

1. Үндемей, сөйлеушінің сөзін бөлмей тыңдау.

2. Сөзге араласып, өзара ой алмасып отырып тыңдау.

Сөйлеуші адамның мінез- құлқы, жасы, жынысы, әлеуметтік жағдайы ескерілуі тиіс.

Сөйлеу әдебі.

Сөйлегенде мынадай нәрселер ескерілуі тиіс:

1.Орфоэпия заңдылықтарын сақтап, сөзді орынды қолдану.

2. Қолды сермеуге, қатты күлуге, мәнсіз майысуға, аса қатты сөйлеуге немесе міңгірлеуге болмайды.

3. Өзің туралы айта беру, барлық сөзді өзіңнен бастау- әдепсіздік, білмейтін нәрсе туралы айтудың қажеті жоқ.

4. Қатты сөйлеп тұрған адамға қатты жауап берудің қажеті жоқ, байыппен сөйлеу керек.

5.

Сөз атасы – құлақ.

Сөзге құлақ қойып, тыңдай білуге де дағды керек.Абай ақылды сөзді кімнің қалай ұғатыны туралы былай деген: “Қарны тоқ аса маңғаз ұқпас сөзді, сөзді ұғар көкірегі болса көзді”. Кісіні тыңдай білу де – мәдениеттілік. Адамның аузы біреу, құлағы екеу болғандықтан, көп тыңдай білу керек. Сөйлей білу қаншалықты қажет болса, тыңдай білу де сонша керек.

Айтылған сөз атылған оқпен тең. Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі. Тисе терекке, тимесе бұтаққа. Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле. Бал тамиған тілден у тамар. Көп сөз- күміс, аз сөз - алтын. Жасыңда қылжың болсаң, өскенде мылжың боларсың. Таза сөйлеу- биік мәдениеттілік. Көңілсіз құлақ- ойға олақ.

Жазба тіл, оның өзіндік ерекшелігі.

Жазба тіл мәдениетінде тілдік норма сақталуы тиіс. Тілдік норма- халық, ұлт толық қабылдаған, жүйеленіп қалыптасқан ережелер жиынтығы.

Лингвистикада дыбысты тіл екіге бөлініп қаралады. Бірінші саласы- тілдің материалдық жағы, екіншісі- мағыналық, функциялық жағы.

Тілдің материалдық жағына ондағы дыбыстар, сөздер, грамматикалық формалар, үлгілер жиынтығы жатады.

Ал тілдің функциялық жағына адамдар арасындағы қатынас құралдық қызметі жатады.

Жазба әдеби тіл- жазу арқылы белгілі бір жүйеге түскен, өңделген, сұрыпталған, жазу дәстүрі мен жазба әдебиетінің негізінде қалыптасқан, тұрақты, орныққан нормалы, стильдік- жанрлық тармақтары бар, халыққа ортақ, түсінікті, қоғамдық қызметі әр алуан жалпыхалықтық тілдің екшелген, сұрыпталған түрі, ең жоғары сапалы тіл.

Жазба тіл өзіндік тілдік ерекшелігіне қарай бірнеше стильдік тармақтарға бөлінеді :

1. Ресми тіл( іс қағаздары стилі).

2. Ғылыми стиль.

3. Көркем әдеби стиль.

4. Публистикалық стиль.

5.

Жазба тіл мәдениетін игеруде есте ұстайтьын қағидалар:

1. Сөзді орынды қолданып, сауатты жазып, тыныс белгілерін дұрыс қою.

2. Дұрыс жазу үшін баяндайтын оқиғаны жақсы меңгеру.

3. Сөзді дұрыс тіркестіріп, грамматика заңдылықтарын меңгеру.

4. Орфография, пунктуацияны білу.

Қарым- қатынас түрлері.

Әлеуметтік- тұрмыстық қатынастағы тілдесудің мәні мен өзіндік ерекшеліктері.

Өмірдегі әр түрлі тіршілік жағдайына, қоғамдық қажеттілікке қарай адамдар арасындағы тілдік қатынасты, сөз қолданысын екі түрге бөлуге болады:

1. Әлеуметтік тұрмыстық қатынаста қолданылатын сөздер.

2. Іскерлік қарым- қатынасқа байланысты қолданылатын сөздер.

Отбасы ортасындағы, дос-жар, құрбы- құрдас, құда- жекжат ортасында және күнделікті тіршіліктегі тілдесулер, пікірлесудегі сөздер тұрмыстық- әлеуметтік қатынастағы сөздерге жатады.Оларды төмендегіше жіктеуге болады:

1. Отбасы аясында қолданылатын сөздер.

2. Дос, құрбы- құрдастардың арасында қолданылатын сөздер.

3. Құда- жекжат, ағайын- туыс арасында қолданылатын сөздер.

4. Күнделікте өмірде, көлікте, көпшілік т.б. орындарда қолданылатын сөздер.

Сәлемдесу- сөз басы.

Адамдардың бір-біріне лебіз білдіруі сәлемдесуден басталады. Сәлемдесу- тұрмыстық қатынастағы сөз басы. Сәлем – сөз анасы, сөздің қасиеті, сондықтан оған мән беру әдептіліктің, адамгершіліктің, сөз мәдениетін байыптаудың баспалдағы.

Кішінің үлкенге сәлем беруі- үлкенге көрсетілген құрмет, кішінің ізет көрсетуі. Сәлемдесу- ағайын мен туысты, дос- жаранды, іні мен ағаны, бала мен дананы жарастыру ғана емес, ата жалғастыру, алысты жақындату.Адамның кейіп- кескініні тану, болмысын байқау, көңіл күйін білу әрі өз ниетіңді ұқтыру.

Сәлемдесу әдебі.

Әр адам сәлемдесу әдебін, қас- қабақ, бет- жүз, дауыс құбылысын байқап, алдындағы адамға жақсы әсер қалдыруға талпынуы тиіс.Қойылатын талаптар:

1. Сәлемдесудің ең басты шарты- жылы лебіз.

2. Қабақ түю, түнеру, тыржию, естілер- естілмес сәлем беру- әдепсіздік, кісінің көңіліне қаяу түсіретін қылық.

3. Сәлемді селқос қабылдау, кекірею, жақтырмау- инабатсыздық, тәкаппарлық, парасатсыздық, көргенсіздіктің белгісі.

Қазақ халқының салт- дәстүрі бойынша адамның үш жұрты болады: өз жұрты, нағашы жұрты және қайын жұрты.Үшеуі де жанашыр, сүйеніш, қорғаныш болып саналады.Туыстық, жақындық ақтынасқа байланысты ағайын, туыс, жекжат, жұрағат, құландалы деген сөздер қолданылады. Қазақтар бірін- бірі бөтен санамайды, “Қарға тамырлы қазақпыз” деп отырады.

Ата- әкенің әкесі, төрден орын беріп, құрметтеу керек.Жолын кесіп өтуге болмайды.

“Аулыңда қартың болса, жазып қойған хатпен тең”дегендей, ата- ел ұйтқысы, батагөйі, ақылшысы, қамқоры. Атаның айтқаны- кейінгіге заң. Дәстүр бойынша ең алдымен сәлем атаға беріледі.

Іскерлік қарым- қатынас, ондағы тілдік ерекшеліктер, сөз орамдары.

Біздің заманымыз- іскер, белсенді, өздігінен жол таба алатын адамдар заманы. Белсенділік, қиыннан жол таба бьілетін іскерлік адамды көздеген мақсатына жеткізеді. Бұл адамның ортаман іскерлік қарым-қатынас жасай білуіне, сөйлеу этикасын меңгеруіне байланысты. “Сөзіне қарай кісіні ал, кісіге қарап сөз алма”,- деп ұлы Абай айтқандай, адам сөзі арқылы танылады.

Іскерлік қарым- ақтынастың негізгі түйіні- тілдік ерекшелікті білу, сауаттылық, сөйлеу мәдениетін меңгеру.

· Іскерлік қарым- қатынас- мекеме, кәсіпорын, өндіріс, өнеркәсіп саласында қызмет істейтін кісілердің қызмет бабында пікірлесуі, келіссөз жүргізуі, келісім шарт жасауы, қажет құжаттар алмасуы нәтижесінде болатын әрекет.

· Іскелік қарым- қатынас әдебі сөйлеушінің өз өзіне жауапкершілікпен қарауынан, өзін ұстауынан, мінезінен, батылдығынан, тартымды, жағымды сөйлеуінен көрінеді.

· Ортаға, пікірлесетін адамға құрметпен қарау, сәлемдесу, ұлттық дәстүрді сақтау- қалыптасқан нормалар.

· Тақырыпқа байланысты тілдік терминдерді дұрыс, білікті қолдану, тапқырлықпен, нақты, жүйелі сөйлей білу іскерлік әдебін танытады.

· Іскерлік қатынаста тіл табысуға зиянын тигізетін нәрселер:тақырыпты жетік меңгермеу, мағынасын түсінбеу, ойды дамытып әкете алмау, көпсөзділік, айтқанынан қайтпау, жігерсіздік, ұялшақтық.

·

Іскерлік әңгіме.

Іскерлік әңгіменің нәтижесі жеке адамның іскер топ ортасында немесе іскер адаммен бетпе- бет сөйлескенде өз пікірін өтімді айта білу, көзқарасын дәлелді қорғай білу, сөзін нақтылы жеткізе білу жолдарын меңгенгенде болады. Көздеген мақсатқа жету үшін әңгіменің не жөнінде болдатыны, жүйесін жосрпарлап, тосын сұрақтарға әзір болу керек. Дайындықтың бірінші кезеңі кімге, қайда баратындықты анықтауда.Сөйлесетін адамның жалпы болмысы,онымен тіл табысу жолдарын зеттеуден басталады.

Екінші мәселе- сөз бастау, ойды негіздеу, басты тұжырым қандай болатындығын жоспарлау. Ол үшін мыналарды ескеру керек:

1.Фактінің, деректің мол болуы.

2.Себептер мен тұжырымдардың сәйкес келуі.

3. Басты мәселенің шешілуіне деген сенім.

4. Мәселенің екі жаққа да пайдалы екендігінің дәлелі.

5. Мәсенені шешудің бірнеше жолын қатар ұсыну

Жеке адам өміріне байланысты іс қағаздардың түрлері :

1. Өмірбаян.

2. Түсініктеме.

3. Баяндау хат.

4. Өтініш.

5. Анықтама.

6. Хаттама.

7. Хат т.б.

Шешендік өнер және сөз мәдениеті.

Шешендік өнер мақсаты- шендіктің сипаты, шешендік сөздің түрлері, ерекшеліктері туралы мағлұмат беріп, сөз мәдениеті талаптарын меңгерту.Патшаның тағынан шешеннің бағын жоғары бағалап, сөз өнерін бүкіл өнердің бастауы санаған халық даналығына көз жеткізу.

Сөз мәдениеті.

Сөз мәдениеті екі сатыдан тұрады:

1. Сөзді дұрыс қолдану, тіл нормасын сақтау.

2. Сөзді бедерлі жұмсау шеберлігі, тілдік амал- тәсілдерді меңгеріп, дәл, әдемі, ұтымды сөйлей білу.

Сөз мәдениеті адамның жалпы мәдениетінің жоғары болуын көздейді. Ана тілін ардақтау, құрмет тұту, оны талғампаздықпен жұмсау, үздіксіз үйрену, тілдік амал- тәсілдерді орынды қолдана білу- сөз мәдениетіне қойылатын алғы шарттар.Осы шарттарға толық жауап беретін сөз шешендікке ұласады.

Шешендік сөз.

Шешендік сөз, риторика- Ежелгі Греция, Рим заманынан бермен қарай көптеген халықтардың мәдени- рухани өмір тіршілігіндегі өнердің бір түрі. Шешендік өнер мен шешендік сөз бір- бірімен тығыз байланыса келгенімен, екеуі екі түрлі түсінік. Шешендік өнер- өзінің нысанасы, теориясы, категориялары, тарихы бар жеке сала болып саналады.

Шешендік сөз- ол шешендердің шаршы топ алдында сөйлейтін сөзі.

Шешендік сөз мынадай талаптарға жауап беруі тиіс:

1. Белгілі бір әлеуметтік мәні бар тақырыпты қозғайтын және шаршы топ алдында айтылатын сөз.

2. Дәлелді, тыңдаушыларғы әуелі түсіндіріп, сосын ойландырып, ақырында белгілі бір харекетке ұмтылдыру керек.

3. Тыңдаушылардың құлақ құрышын қандыратын, баурап алатын эстетикалық қасиеті болуы тиіс.

Шешендік сөздің қажеттігі ауызша сөйлеудің аясы кеңіген сайын арта түсуде. Шешендік өнердің қолданылатын өрісі кеңіді. Ол қоғамның саяси- әлеуметтік өмірінің барлық саласында, идеологиялық- тәрбиелік іс- әрекеттердің, оқу- ағарту, заң мен ғылым, ел басқару істерінің пәрменді құралына айналды. Жиналыс, мәжіліс, құрылтай, пікірсайыс, жиындарда, семинар, симпозиумдарда шешендік сөз өте қажет. Бұрынғы би- шешендердің сөздері мен қазіргі ешендердің сөздерін жақындастыратын факторлар бар:

- сөздің көркем, әсерлі болуы;

- көркемдеу тәсілдерінің ортақтығы;

- әлеуметтік мүддені қорғауы;

- тыңдаушыға психологиялық әсер етуі.

Шешендік дегеніміз- белгілі бір оқиғаға байланысты тапқырлық, көркем тілмен айтылған және жұртшылық қабылдап, елге тараған белгілі, үлгілі ойлар, тұжырымдар.

Шешендік сөзде әңгіменің де, жырдың да белгісі бар.

Шешендік нақылдар мен толғаулар – ділмар ата- бабаларымыздың алтыннан соққан сөз сарайы, тіл маржаны, ақыл- ойдың дариясы, ғұмырлы өсиеті, онда ана тілінің астарлы сыры бар.

Шешендік өнер тарихы.

Египет пен Ассирияда, Вавильон мен Үндістанда шешендік өнер ежелден-ақ жоғары бағаланғанымен, Эллада шешендіктің отаны ретінде саналады. Ежелгі Грецияда ол жүйелі дамып,теориясы тұңғыш рет қалыптасқан.

Ежелгі Грецияда қоғамдық өмірде саясаткер халыққа, әскербасы әскерлеріне, жеке адам- сотта, басқа да толып жатқан жиындарда , кездесулерде топ алдында сөйлеу қажет болды. Көркем тілдің жүйесін, заңдылықтарын ақылы түрде үйрететін софистер пайда болды. Олар шешендік сөздің қай түрін де қатар меңгерген, логиканың заңдарын, айтысу өнерін, тыңдарманға әсер ету тәсілдерін білетін адамдар. Олар сөздің қасиетін жоғары бағалап, сөзді тіршіліктің тұтқасы деп білген. Олар шешендік өнердің негізін қалады, шешендіктің ғылыми теориясынр жасады. Софистердің мақсаты – шындықты ашу емес, тыңдаушыны өз сөзіне сендіру.Олар софизмді- ойластырылған жалған тұжырымды негіз етіп ұстады.

Сократ пен Платон - шынайы сөздің теориясын жасаушылар. Сөздің шындықпен арақатынасы жөнінде софистерге қарсы бағыт ұстаған да ежелгі грек философы Сократ болды ( б.э.д. 470- 399). Ол софистердің сөздің күшімен жаулап алу саясатына қарсы шықты. Ол софистердің сөзді үйретудегі ақылы қызметін де сынады.

Сократтың ойларын оның шәкірті Платон ( б.э.д. 4257- 347) жалғастырды. Ол шындыққа негізделген шыайы сөзді ұстанды.

Аристотель- ( б.ээ.д. 384- 322) Платонның ойларын жан- жақты дамытқан шәкірті.Македонскийдің бала кезіндегі тәрбиешісі болды. “Риторика” атты еңбегі бар.

Цицерон- ( б.э.д. 106- 43) Римде шешендік өнер басында тұрды. Терең білімді, мағынаны бағалады. “Шешендік өнердің үш трактаты” атты еңбегі бар.

Квинтилиан Марк Фабий ( б.э.д. 35- 100) “Шешендік тәлім”атты екі кітаптан тұратын еңбек жазған.

Ежелгі Грецияда шешендіктегі басты нәрсе сөзді мойындату деп есептелсе, ежелгі Римде ең бастысы жақсы сөйлеу болып саналған. Орта ғасырларда шешендік тек ауызша тілге ғана емес, жазбаша тілге қатысты да айтылған.

Қазақтың ұлттық шешендік өнері.

Бізге жеткен деректерге сүйене отырып, қазақтың шешендік өнерінің атасы- Жиренше деп айтуғ,а болады. (ХІУ-ХУ ғ.)Әз Жәнібек хан мен Асан қайғыныің тұстасы ретінде айтылады.Майқы би, Аяз би (ХІІ-ХІІІ ғ.)

Қазақ шешендік өнерінің биіктеген кезеңі ХУІІ-ХУІІІ ғасырлар. Демосфен, Цицерон адвокат әрі парламент мүшесі болған. Ал қазақтың аты аңызға айналған шешендері – Төле, Қазыбек, Әйтеке билер. Би- халықтың көкейіндегісін айтқан, көкірегіндегісін жарыққа шығарған шырағы, әділет айтушысы.Би- табиғи дарын, асылтекті ақыл, алыстан болжайтын көсем, тілінен бал тамған шешен.

Шешендік сөздің дамуына үлес қосқан Бұқар, Мұрат, Дулат,Шөже,Шернияз, Шал, Қазтуған сынды ақын- жыраулардың шығармаларында кестелі сөз, оралымды ой мол кездеседі.

Қазақ шешендік өнерін үш кезеңге бөліп қарауға болады:

1. ХІ-ХІІІ ғ.-Майқы, Аяз би.

2. ХІУ-ХУІ ғ.- Асан қайғы, Жиренше.

3. ХУІІІ ғ.- Төле, Қазыбек, Әйтеке билер.

Қазақтың шешендік өнері туралы пікір айтқандар – Ш.Уәлиханов, А.Құнанбаевтар. Шешендік сөздің табиғаты турыл еңбек жазғандар- А.Байтұрсынов, С.Сейфуллин,

М. Ғабдуллин, Б.Кенжебаев, Қ.Жұмалиев, Ә.Мәметова, Х.Досмағамбетовтер.

Ал соңғы кезде шешендік сөздерді жинап, зерттеп, танытуға үлес қосқандар- Б.Адамбаев, С.Садырбаев, С.Қасқабасов, Ш.Ыбыраев, С.Негімовтер.

Әбіш Кекілбаев : “Бірі бастап берген әңгімені екіншісі қостай жөнелгенде, тоты құстың қауырсынындай құлпырып, аяқ астынан ажарланып жүре беруші еді. Сол үшеуінің аузының дуасындай бірлік бергенде, қазақтың жұлдызы қалай- қалай жарқырар еді. Қандай қиын түйінде де Әйтеке бауыздап, Қазыбек ұшалап, Төле мүшелеп берер еді. Қандай қиқар даукесің де Әйтеке айтқанда құлақ аспасқа, Қазыбек айтқанда қоштамасқа, Төле айтқанда “ төресі осы” деп жығыла кетпеске жағдайы жоқ-ты.

Әйтеке жарып, Қазыбек қазып, Төле тауып айтады” деген сөз осыдан қалған екен.Үш арысты қазақ сөйлетіп қойып, қақаған қаңтарда арқар сорпасын ішкендей бусанып, тал бойы түгел еріп, балбырап отырар еді-ау? “

Шешендік сөздің түрлері.

Қазіргі шешендік сөздер мақсатына, мазмұнына, сөйлеу шарттарына қарай беске бөлінеді:

1. Әлеуметтік- саяси шешендік сөздер. Бұларға осы тақырыптағы баяндамалар, сөйленетін сөздер, митинг, конференция, съезд, сессиялардағы сөздер, хабарламалар, радио, теледидардан ауызша жүргізілетін саяси- әлеуметтік шолулар жатады.

2. Академиялық шешендік. Бұған жоғары оқу орындарында оқылатын лекциялар, ғылыми баяндамалар, хабарламалар, шолулар жатады.

3. Сот ісінде қолданылатын шешендік сөздар. Прокурордың айыптау сөзі, әлекметтік айыптаушылар мен қорғаушылардың сөздері, адвокаттың, айыпкердің сөзі жатады.

4. Әлеуметтік- тұрмыстық шешендік сөздер. Мерейтойларда, салтанатты дастарқан басында, қабір басында, көпшіліктің алдында айтылатын сөздер жатады.

5. Діни қызметте қолданылатын шешендік сөздер (уағыз). Уағыздау, иман сөздері жатады. Таным мен білім, рухани дүниені дамыту, адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруда, адамзатты ізгілікке, қайырымдылыққа үндеуде тәрбиенің құралы ретінде шешендік сөздер тарихымыздың, қоғам мен мәдениетіміздің айнасы болмақ.

Шешендік сөздің түрлері.

 

Шешендік сөздің тектері

Шешендік сөздің түрлері

Стильде-

рі

Негізгі тілдік құралдар

1.

Әлеуметтік-саяси шешендік сөздер

Баяндамалар, мәжіліс, митинг, конферен-

циядағы сөздер, үгіт- насихаттық шолу, дипломатиялық сөз.

Публистикалық,рес-ми, ғылы-

ми

Афоризмдер, терминдер, фактілер, сілтемелер, қаратпа, қыстырма сөздер.

2.

Академиялық шешендік сөз.

Мектептегі, жоғары оқу орындарындағы лекция, баяндама, шолу, хабарлама.

Ғылыми, ресми, публистикалық

Фактілер, терминдер, салыстырмалар.

3.

Әлеуметтік- тұрмыстық шешендік сөздер.

Салтанаттарда, мерей

тойларда, дастарқанда, қабір басындағы сөздер.

Көркем әдеби, публистикалық

Мақал-мәтелдер, афоризмдер,тұрақты сөз тіркестері,

Оқшау сөздер, сөз айшықтары

4.

Сот ісінде қолданылатын сөз.

Прокурордың айыптау, адвокаттың қорғау, айыпкедің қорғану сөздері.

Ресми, сөйлеу, публистикалық

Іскерлік қатынас тілі, мақал-мәтел,риторикалық сұрау

5.

Діни қызметтегі шешендік сөздер.

Уағыз. Иман сөздері.

Сөйлеу тілі, публистикалық

Діни терминдер, имандылыққа үндейтін сөз орамдары.

 

Шешендік сөз сапалары.

Шешендік шығармашылық биікке көтерілген кезде көрінеді. Шешендік сөзде сөйлеу айшықтары мол болады. Сөйлеу айшықтары дегеніміз- тыңдаушыға әсерлі, сөйлеудің мәлерлілігін, экспрессивті мәнін күшейтетін синтаксистік құрылымдардың ерекшеленген формалары, оған шендестіру, градация, қайталау, риторикалық сұрау т.б. жатады. Шешендік сөздерде бейнелі эпитеттер, образды теңеулер, аллитерация, ассонанстар мол қолданылады.

Шешендік сөздерде мақал- мәтелдермен қатар өзгенің сөзінен келтірілген дәйексөз орын алады.Қыстырма, қаратпа сөздерді қолдану,тыңдаушы мен айтушыны жалғастыратын иә, жоқ, ал, керек, сияқты сөздері де кездеседі.

Шешендік сөздің сырты қандай сұлу болса, іші де сондай мазмұнды, терең мағыналы, “тыңдаушысын бордай езілтуі” негізгі шарт түрінде қала бермек.

Шешенге қойылатын талаптар.

Шешендік- ұлы күш. Шешен- ділмар, тапқыр, ресми жиындарда шығып сөйлеуші.

Қойылатын талаптар:

1. Тілдлік қабілеті мол, сөздің табиғатын түсіне білуі.

2. Білімді, үнемі ізденіп, жан-жақты жетілуі.

3. Шыншыл, шындық негіздеріне сүйену.

4. Нақты, деректі сөйлеуі.Білмейтін нәрсені айтпауы.

5. Жинақылық, киімі, өзін ұстауы, қол қимылдары сөз мазмұнымен үйлесуі.

6. Аңғарымпаздық, тыңдаушысын бақылап, көңіл күйді ажырата білуі, адамгершілігінің жоғары болуы.

Жұрт алдында сөйлеу мәдениеті.

Жұрт алдында сөйлеуге негіз болатын екі түрлі себеп бар:

1. Өз сезіміңді білдіру қажеттігі.

2. Ойыңды басқа біреумен бөлісу тілегі.

Кез келген адамның көпшілік алдына шығып сөйлеуге батылы жете бермейді. Жұрт алдына шығып сөйлеудегі қиындықтар :

1. Сөйлеуші мен тыңдаушының байланысы бетпе-бет болғандықтан, елді ұйыта білуі қажет.

2. Ауызша сөйлейтіндіктен, көп ізденіп, жаттығу керек.

3. Тыңдаушыны жалықтырып алмау үшін дауысты құбылту керек.

Жұрт алдында сөйлеуге әзірленгенде, топ ерекшелігі ескерілуі тиіс.Сөзді тыңдату үшін мыналар қажет :

1. Қарым- қатынасқа түсе білу.

2. Тыңдаушының назарын аудара білу.

3. Сыпайылық таныту, мәдениеттілік.

4. Тыңдаушының көңілінен шыға білу.

Жұрт алдында сөйлеуге машықтану жолдары.

Жұрт алдында сөйлеуге дайындық бірнеше сатыдан тұрады:

- психологиялық дайындық;

- нақты сөзге дайындық;

- күнделікті дайындық.

Шешен өзіне сенетіндей жағдайға жетуі тиіс.Тапқырлық сабырлылық, батылдық қажет.

Психологиялық дайындық тыңдарман жөніндегі мәліметтерге сай жүргізіледі, онда тыңдаушы орта, жастары, мамандықтары ескеріледі.Сөйлеуші минутына 100-200 сөз айтуға әзірленуі тиіс.Сөйлеу техникасын, дауыс мәнерін меңгеруі қажет. Бет- жүз құбылысын анықтау үшін айнаға қарап тұрып сөйлеу керек. Алға- артқа жүріп те жаттығу керек.

Жылы жүзбен, жұмсақ дауыспен сөйлеуге дайындалып, дағдылану қажет. Сұрақ- жауап ретінде қатынасты дамытуды үйренуі керек. Үйретуші ретінде баруға болмайды, тым білгіш болу да қауіпті, көптің көңілінен шықпай қалуы мүмкін.

Нақты сөзге дайындық:

1. Сөйленетін сөздің тақырыбын анықтау.

2. Мақсатты айқындау.

3. Материалды іріктеу.

4. Әдебиетпен жұмыс.

5. Өз ұстанымының болуы.

6. Жоспар арқылы сөйлеуге әзірлік.

7. Дауысты құбылта білу.

Күнделікті дайындық.

Шешеннің дарыны күделікді үздіксіз дайындық арқылы келеді, жарқырап ашыла түседі. Ғылыми- көпшілік әдебиеттерден, баспасөз, ақпарат құралдарынан, көркем әдебиеттерден қажетті сөзөдерді, фактілерді, үзінділерді жазып алып, жаттап, қысылған кезде жол табуға мүмкіндік алатындай қоры болуы керек.Мұндай ізденіс адамның жеке мұрағатын жасауға негіз болады. Даналық сөздер, мақал- мәтелдер, қанатты сөзөдер көп сұраққа жауап бола алады.

Күнделікті дайындықтың жүйесін құрайтын әрекеттер: күнделік, пікір, хат, толғау, тілек түрінде ойды қағазға түсіре беру. Ой толығып, есте берік сақталады.

Дайындықтың тағы бір түрі- басқа шешендердің сөзін тыңдап, оларға сыни талдау жасау.Табыстан үлгі, қатеден сабақ алуғаі дағдылану.

Жұрт алдында сөйлеу әдісін меңгеру дайындық кезеңдерін дұрыс ұйымдастыру, жоспарын жасау, сөзді бастап, баяндау, аяқтаудың әр бөлігін ойластыру, аудиторияны еркін билеудің тәсілдерін анықтаумен тығыз байланысты.

Көпшілік алдында сөйлейтін сөздің құрылымы.

Көпшілік алддында сөйлейтін сөздің құрылымы ойдың дами беруінің ішкі заңдылықтарын ескере отырып жасалатын бірнеше бөліктің бірлігінен тұрады.Мазмұны тұтас бір сөздің бөлшектерін құрайтындықтан, олардың орналасуын анықтау автордың өз еркінде.Сөз құрылымы кіріспе, негізгі, қорытынды бөлімдерден тұрады.

Кіріспе сөз.

Қол бастау қиын емес,

Шабатын жерден ел табылады,

Ел бастау қиын емес,

Қонатын жерден көл табылады.

Шаршы топта сөз бастаудан қиынды көргенім жоқ,- деген екен Бұқар жырау.

Сөз этикалық сөз орамдарынан басталады. “Құрметті әріптестері”, “Ханымдар мен мырзалар!”,”Танысып қоялық..”,”Сіздермен кездескеніме қуаныштымын”,”Бүгін сәтті күн..” т.б.

Тыңдаушының назарын бірден аударуда мақал-мәтел, қызықты әңгіме, естімеген жаңалық тосын сұрақ т.б. сәтті қолданудың орны ерекше.

Негізгі бөлім.

Негізгі бөлімнің басты мақсаты- айтылатын сөздің түйінді мәселелерін, ой өзегін таратып, жүйелеп түсіндіру.Негізгі бөлімнің ерекшеліктері : егер тыңдаушыға тақырып беймәлім болса, әңгімені негізгі ойдан бастау, ал тақырып таныс болса, өзекті ойды ашу.

Баяндаудың логикалық формалары.

Ұғым құалыптастырудың негізгі логикалық тәсілдеріне анализ, синтез, салыстыру, жинақтау жатады.

Анализ- нәрсені ғылыми түрде зерттеу, талдау.

Синтез- заттарды бірлікте, тұтастықта қарау.

Салыстыру- нәрселер, құбылыстардың басты белгілерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ойша сараптау.

Жинақтау- қорытындылау, айтылған ойды түйіндеу.

Түсіндіру тәсілдері.

Шешендік өнерде сызбалар, модельдер, жоспар қолданса, сөз қуаты арта түседі.

Дедукция- жалпыдан жалқыға, бүтіннен бөлшекке, теориядан мысалға көшу.

Индукция- жалқыдан жалпыға, белгіліден белгісізге көшу.

Аналогия- ұқсас заттардың белгілерін салыстырып, белгілі бір затқа тән қасиетті ашу.

Дәлелдеме және оның мәні.

Шешен сөзінің шыныдық сипатын арттырудың және тыңдаушының сенімін қалыптастырудың бір жолы- дәлелдемелерді орынды қолдану.

Дәлелдеме- айтылатын сөздің шындығына көз жеткізетін анықтама, куәлік.

Дәлелдеменің екі түрі болады:

1.Затқа, құбылысқа қатысты дәлеледемелер.Фактілер, статистикалық материалдар, құжаттар т.б.

2.Адамға қатысты дәлелдемелер.Ой-пікірлер, қасиеттер.

Қорытынды сөз.

Қорытынды бөлімнің міндеті- сөздің тұжырымын, түйінін жасау, тыңдарманға ой салу. Қорытынды сөзге тән белгілер: сөз қысқалығы, ой шымырлығы. Қорытынды- сөздің бүкіл күшін топтастырушы, мәндә бөлім. Қорыта айтқанда, ойымызды түйіндей келсек, сөз соңында айтарым, айтылған мәселлерден шығатын қорытынды т.б.сөздер айтылады.

Пікірталас мәдениеті.

Демократиялық қоғамның басты белгілерінің бірі- сөз еркіндігі.Өзінің айтары бар, жеке ой- пікірлері ұтымды, қоғамдық көзқарасы қалыптасқан адамдарға, топтарға өзін танытуға мүмкіндік бар.

Орынды айтылған сөзге тоқтау- біліктілік белгісі, арлылықтың айғағы. Пікіралмасу- адамның ақыл- ой қабілеті дамуының басты тетігі. Полемика- сөз қақтығысы. Әр түрлі пі- кірдің болуы жеке адамдардың, топтардың арасында сөз қақтығыстарының болуына әкеледі.Сөз майданында тек ақылдылар ғана емес, ойы алымды, сөзі шалымды шеберлер жеңіс тұғырына көтеріледі, сондықтан полемикалық шеберлікті үйренудің маңызы ерекше.

Шешенге қажетті ең қажетті іскерліктер:

1. Өз пікірін дәлелдей алуы.

2. Пікірінің дұрыстығына өзгелердің көзін жеткізе білуі.

3. Сөзіне ұйытып, сендіруі.

4. Қарсыласына тойтарыс бере білуі.

Пікірталас- белгілі бір қоғамдық мәні бар мәселені, ғылыми жұмысты талқылау барысындағы айтыс, тартыс, дау. Пікірталасқа қатысушы төмендегідей мәселені білуі шарт :

1. Өзі қатысатын пікірталастың мәнін түсіну.

2. Пікірталастың түрін, ерекшелігін ескеру.

1. Қажетті полемикалық тәсілдерді меңгеру.

2. Пікірталас тақырыбын анықтау.

3. Пікірталас мәдениеті талаптарын орындау.

Пікірталас мәдениеті талаптары.

Пікірталасқа қатысушы адамның бойында батылдық пен сыпайылық, салқынқандылық пен тапқырлық, шешендік пен сөзге тоқтай білу сияқты қасиеттер тоғысып жатуы тиіс.Сөз додасына түсетін адамның сөзді орынды, дәл қолдана білуі, терминдерді дұрыс түсінуі, тілдік жағдаятта сөз орамдарын жарасымды келтіре білуі, еркіндігі жеңіске жету мүмкіндігін молайтады.Қарсыласының сөз астарын тез ұғып, жылдам жауап беріп, сөз қақтығысынан жол тауып шыға білуі, қателіктерді тез сезініп, шұғыл шешім қабылдау іскерлігінің де көмегі көп.

Сөзталасқа түсер алдында мынадай мәселелерге назар аударған жөн :

1. Бұл мәсәле айтысуға тұра ма, қажеттігі қандай?

2. Айтысты ұйымдастырудағы мақсат не?

3. Қарсыласатың деңгейі қандай?

4. Қарсыластың позициясы қандай?

5. Қарсыластың мықты және осал тұстары неде?

Айтыскерден тікелей талап етілетін нәрселер :

1. Тақырыптан ауытқымау.

2. Өзінің позициясының болуы.

3. Өзін дұрыс ұстай білуі.

4. Сөйлеу шеберлігі.

5. Жоғары мәдениеттілік.

6. Қарсыласын, аудиторияны сыйлауы.

7. Қара басының намысымен қатар ортақ пікірге деген мүдделілік.

8. Қарсыласына кезек беруі.

9. Регламент сақтау.

едің?

Қарсыласқа тойтарыс берудің шарттары, тәсілдері:

1. Сұрақтың дұрыс қойылуы.

2. Логикалық заңдардың басшылыққа алынуы.

3. Ойды баяндау тәсілдерінің ұтымды қолданылуы.

4. Ой тығырығына тіреу амалдарын ойластыру.

5. Логикалық қателіктер жібермеу.

Қарсыласқа тойтарыс берудің ұтымды тәсілдері ретінде оның ойын жоққа шығару, тұжырымын сынау, өз сөзімен өзін ұру, сұрақпен төпелеу аталады.Психологиялық қыспаққа алуда әзіл, сықақ, мысқылды қолдану қажет.

Пікірдің өтімділігін арттыратын тілдік құралдарға орынды дәлелдемелер, риторикалық фигуралар, этикеттік сөз орамдары жатады. Сөз саптау, сөз мазмұнын үйлестіру, ұйқастыра сөйлеу пікірдің әсерін арттырады.

****************************************

 

 

БЮджетная политика Казахстана

1. Система государственного планирования, ориентированного на результаты

Стратегическое планирование деятельности государственных органов

В 2007 году Постановлением Правительства РК № 1297 была утверждена Концепция по внедрению системы государственного планирования, ориентированного на результаты.

Бюджет формируется на трехлетний период исходя из целей и планируемых результатов государственной политики. Расходы имеют четкую привязку к функциям и государственным услугам, при их планировании основное внимание уделяется обоснованию конечных результатов в рамках бюджетных программ.

Каждый уровень системы государственного планирования - это самостоятельный программный документ.

В части исполнения бюджета также предусматривается упрощение отдельных процедур.

 

Подпись: Послания Президента Республики Казахстан
Подпись: Меморандумы на 1 год

 


Рисунок 1. Новая система государственного планирования – основа планирования бюджета


.

2. Основы бюджетного процесса в Республике Казахстан

Понятие бюджета и бюджетной системы

Бюджет - централизованный денежный фонд государства, предназначенный для финансового обеспечения реализации его задач и функций.

 


 

Местные бюджеты


Рисунок 2. Бюджетная система Республики Казахстан

Национальный фонд обеспечивает стабильное социально-экономическое развитие страны, накопление финансовых средств для будущих поколений, снижает зависимость экономики от воздействия неблагоприятных внешних факторов.

Государственный бюджет представляет собой свод республиканского и местного бюджетов без учета взаимопогашаемых операций между ними.

Республиканский бюджет - это централизованный денежный фонд( далее ц.д.ф.), формируемый за счет налоговых и других поступлений, определенных Бюджетным кодексом и предназначен для финансового обеспечения задач и функций центральных государственных органов, подведомственных им государственных учреждений и реализации общереспубликанских направлений государственной политики. Утверждается законом Республики Казахстан. (Финансовый год в Казахстане совпадает с календарным годом, то есть начинается 1 января и заканчивается 31 декабря).

Бюджет области представляет собой свод областного, городских и районных бюджетов без учета взаимопогашающих операций между ними.

Областной бюджет, бюджет города республиканского значения и столицыц.д.ф., который также формируется за счет налоговых и других поступлений, определенных Бюджетным кодексом. Он предназначен для финансового обеспечения задач и функций местных государственных органов областного уровня, города респ. значения, столицы, подведомственных им государственных учреждений и реализации госполитики в соответствующей административно-территориальной единице. Утверждаются решением маслихата области, города республиканского значения, столицы.

Бюджет района (города областного значения)- ц. д. ф, формируемый за счет налоговых и других поступлений, определенных кодексом. Предназначен для финансового обеспечения задач и функций местных государственных органов районного уровня, города областногозначения, подведомственных им государственных учреждений и реализации государственной политики в соответствующей административно-территориальной единице. Утверждаются соответствующим решением маслихата.

В особых случаях действует чрезвычайный государственный бюджет

В настоящее время местные бюджеты в Казахстане занимают по доходам около 30% и по расходам – около 48% от общего объема средств государственного бюджета.

Процедура рассмотрения и утверждения проектов республиканского и местного бюджетов

Проект закона о республиканском бюджете (далее Закон) вносится Правительством РК в Парламент не позднее 1 сентября текущего финансового года..Утверждение происходит на раздельном заседании палат Парламента путем последовательного рассмотрения сначала в Мажилисе, а затем в Сенате не позднее 1 декабря текущего финансового года.

Если Парламентом до 1 декабря т.г. не будет принят Закон, Президент вправе издать указ о республиканском финансовом плане на первый квартал очередного финансового года, который действует до утверждения Парламентом Республики Казахстан Закона .

Проект областного бюджета, бюджета города республиканского значения, столицы (далее областной бюджет…) вносится местным исполнительным органом области, города республиканского значения, столицы в соответствующий маслихат не позднее 15 октября текущего финансового года. Для районов и города областного значения-до 1 ноября.

Областной бюджет…, районные бюджеты утверждаются соответствующими маслихатами не позднее двухнедельного срока после подписания Президентом Закона и решения областного маслихата об областном бюджете соответственно.

Если маслихат в установленный срок не принял решение о местном бюджете, местный исполнительный орган соответствующей административно-территориальной единицы вправе издать решение о местном финансовом плане на первый квартал очередного финансового года, которое действует до утверждения маслихатом местного бюджета. При утверждении местного финансового плана местный бюджет на данный финансовый год должен быть утвержден не позднее 1 марта того же года.

Закон и решения маслихатов о соответствующих бюджетах вводятся в действие с января соответствующего финансового года.

Постановление Правительства РК о реализации Закона принимается в недельный срок со дня подписания Президентом Закона .

Постановление местного исполнительного органа о реализации решения маслихата о местном бюджете принимается в двухнедельный срок после утверждения маслихатом местного бюджета.

Уточнение местного бюджета по инициативе местного исполнительного органа допускается не чаще одного раза в квартал в течение текущего финансового года.

 

 

3.Резервы Правительства Республики Казахстан и местных исполнительных органов

1. Резервы Правительства и местных исполнительных органов образуются в составе республиканского и местных бюджетов для финансирования затрат, не запланированных при разработке бюджетов в силу их непредвиденности и требующих безотлагательного финансирования в текущем финансовом году.

2. Резерв Правительства РК и исполнительных органов областного уровня включает:

1) чрезвычайный резерв;

2) резерв на неотложные затраты;

3) резерв на исполнение обязательств по решениям судов;

4) резерв на покрытие дефицита наличности областных бюджетов, бюджетов города республиканского значения, столицы.

Резерв исполнительных органов районного уровня включает:

1) чрезвычайный резерв;

2) резерв на неотложные затраты;

3) резерв на исполнение обязательств по решениям судов.

Общий объем резерва местного исполнительного органа не должен превышать два процента от объема поступлений соответствующего местного бюджета без учета трансфертов и займов.

 

4. Поступления и расходы бюджета. Бюджетный мониторинг и оценка результатов.

1. Поступлениями бюджета являются доходы, суммы погашения бюджетных кредитов, поступления от продажи финансовых активов государства, займы.

Доходами бюджета являются налоговые, неналоговые поступления, поступления от продажи основного капитала, поступления трансфертов.

Доходы не имеют целевого назначения, за исключением целевых трансфертов

Функциональная классификация расходов бюджета определена Кодексом по установленным группам

Доли бюджетов различных уровней в общих затратах

Из республиканского бюджета восновном финансируются расходы на оборону, обслуживание долга, социальную помощь и социальное обеспечение, общественный порядок и государственные услуги общего характера. Региональные и местные бюджеты осуществляют основной объем расходов по таким функциональным группам, как ЖКХ, здравоохранение и образование.

Администратором бюджетных программ является госорган, ответственный за планирование, обоснование, реализацию и достижение результатов бюджетных программ.

Бюджетные программы подразделяются на текущие бюджетные программы и бюджетные программы развития. К бюджетным программам развития относятся расходы бюджета, направленные на осуществление бюджетных инвестиций. Остальные расходы бюджета относятся к текущим бюджетным программам.

На всех уровнях бюджета функционируют бюджетные комиссии, образуемые Президентом и соответствующими Акиматами с целью обеспечения своевременной и качественной разработки проекта бюджета и выработки предложений по уточнению и исполнению бюджета.

Бюджетный мониторинг осуществляется администраторами бюджетных программ, центральным и местными уполномоченными органами по исполнению бюджета. Правила и порядок проведения устанавливаются центральным уполномоченным органом.

Оценкой результатов является комплексная и объективная оценка влияния деятельности государственного органа на развитие экономики страны или региона, отдельно взятой отрасли (сферы) экономики, общества, анализ достижения показателей результатов деятельности госоргана на основании оценки реализации стратегического плана и бюджетных программ. Осуществляется администраторами бюджетных программ и госорганами, уполномоченными Президентом РК.

5.Межбюджетные отношения

Регулируются посредством трансфертов и бюджетных кредитов, а также нормативами распределения доходов между областным и районными бюджетами.

В 2011 году объемы трансфертов общего характера пересчитаны согласно новой методики расчета, принят новый Закон «Об объемах трансфертов общего характера на 2011–2013 годы» и аналогичное решение областного маслихата для районных бюджетов области.

Рисунок 3 . Взаимодействие бюджетов разных уровней

Не допускаются взаимоотношения в бюджетном процессе республиканского бюджета с бюджетами районов (городов областного значения) и бюджетов районов (городов областного значения) друг с другом.

По решению Правительства РК допускаются взаимоотношения областного бюджета, бюджетов города республиканского значения, столицы с другими областными бюджетами.

Вмешательство Правительства РК и центральных госорганов, МИО областей в бюджетный процесс соответственно областей, города республиканского значения, столицы и районов (городов областного значения) не допускается, за исключением случаев, предусмотренных Кодексом.

Трансферты – это безвозмездные и невозвратные поступления в бюджет или затраты из бюджета. Трансферты подразделяются на трансферты общего характера (субвенции и изъятия), целевые текущие трансферты и целевые трансферты на развитие.

Наряду с налоговыми механизмами в организации доходов бюджетов используется такая форма регулирования межбюджетных отношений, как бюджетные изъятия – официальные трансферты, передаваемые из нижестоящих бюджетов в вышестоящие в пределах сумм, утвержденных в республиканском или областном бюджете.

Трансферты общего характера направлены на выравнивание уровней бюджетной обеспеченности местных бюджетов и обеспечение равных фискальных возможностей для предоставления стандартного уровня государственных услуг в соответствии с направлениями расходов, закрепленными Бюджетным кодексом за каждым уровнем бюджета.

Бюджетные кредиты из республиканского и областных бюджетов могут предоставляться соответственно областным бюджетам, бюджетам города республиканского значения, столицы и бюджетам районов (городов областного значения) на реализацию бюджетных инвестиционных проектов и в случае прогнозного дефицита наличности в течение финансового года.

6.Национальный фонд РК

Создан Указом Президента Республики Казахстан от 23.08 2000 года «О Национальном фонде Республики Казахстан» для обеспечения стабильного социально-экономического развития страны, накопления финансовых средств для будущих поколений, снижения зависимости экономики от воздействия неблагоприятных внешних факторов. В соответствии с поставленными целями Национальный фонд РК выполняет две функции:

1) стабилизационную функцию, призванную осуществлять снижение зависимости республиканского бюджета от конъюнктуры мировых цен;

2) сберегательную функцию, осуществляемую посредством формирования накоплений для будущих поколений.

Деятельность фонда регулируется Указом Президента «О Национальном фонде Республики Казахстан», Бюджетным кодексом РК, Концепцией формирования и использования средств Национального фонда РК на среднесрочную перспективу, Положением о Совете по управлению Национальным фондом РК, Правилами формирования и использования средств Национального фонда РК, Законом «О гарантированном трансферте из Национального фонда РК на 2009-2011 годы» и другими нормативными правовыми актами.

 

Поступления от приватизации государственного имущества, находящегося в республиканской собственности и относящегося к горнодобывающей и обрабатывающей отраслям

Другие поступления от нефтяных операций, в том числе за перенос сроков и нарушение технологии добычи нефти


прямые налоги прямые налоги

от нефтяного сектора

 


Рисунок 5 . Источники формирования и использования Национального фонда РК

Максимальный размер Национального фонда не ограничен. Для выполнения сберегательной функции устанавливается неснижаемый остаток.

Гарантированный трансферт в сумме 1,2 трлн. тенге (8 млрд. долларов) направляется только на финансирование расходов бюджетных программ развития, предусматривающих инвестирование проектов на перспективу.

Активы фонда за 2010 год пополнены на 2 394,5 млрд.тенге и на 1 января 2011 года составили 5 691,2 млрд.тенге.

7. Государственный финансовый контроль подразделяется на:

1) внутренний и внешний государственный финансовый контроль в зависимости от органа, который его осуществляет;

2) проводимый на республиканском и местном уровнях государственного управления в зависимости от соответствующего уровня бюджета.

Систему органов государственного финансового контроля составляют:

1) Счетный комитет по контролю за исполнением республиканского бюджета;

2) ревизионные комиссии маслихатов;

3) уполномоченный Правительством Республики Казахстан орган по внутреннему контролю;

4) службы внутреннего контроля центральных государственных органов;

5) службы внутреннего контроля исполнительных органов, финансируемых из областного бюджета, бюджетов города республиканского значения, столицы.

 

 

 

 

 

*************************************

*************************************

*************************************

*************************************